چی پێویستە بۆ یارمەتیدانی چاکبونەوەی موسڵ؟ لیز گراندێی نوێنەری UNDP لە عێراق ڕوونکردنەوە دەدات

Thu Jul 20 00:00:00 EDT 2017

خۆرئاوای موسڵ له‌ ته‌موز، ئاستی وێرانكاریه‌كان خراپتریانه‌ له‌ عێراق. فۆتۆ: حسێن ئه‌لتمیمی/UNDP عێراق/٢٠١٧

لیز گراندێ، جێگری نوێنەری تایبەتی کاری هاریکاری سەر بە نەتەوەیەکگرتوەکان بۆ عێراق و نوێنەری نیشتەجێی UNDP لە عێراق ئەم چاوپێکەوتنەی خوارەوەی لە ڕۆژنامەی The Fiscal Times پێشکەش کرد وەکو وەڵامێك بۆ داواکاریی پێوانەکردنی ئەو لایەنانەی پێویستن بۆ بنیادنانەوە و ژیاندنەوەی موسڵ.

 

چەندێك زوو دەتوانرێت بنیادنانەوەی موسڵ دەستپێبکات؟ ئایا دەبێت مین و تەقەمەنیە چێندراوەکان پاک بکرێنەوە پێش ئەوەی کارەکان دەست پێبکەن؟

پێش ئەوەی هەر پڕۆژەیەك دەست پێبکات، شارەزایان [سەر بە خزمەتگوزاری مینهەڵگرتنەوەی نەتەوەیەکگرتوەکان] شوێنەکە دەپشکنن بۆ ئەوەی دڵنیابن لەوەی هیچ مەترسیەکی تەقەمەنی لێ نیە. سەقامگیرکردنی دەستبەجێ بەزوویی دەکەوێتە کار پاش ئەوەی لەلایەن حکومەتی عێراقەوە ڕاگەیەندرا کە ناوچەکە سەلامەتە، پاش ئەم سەقامگیرکردنەش سەقامگیرکردنی فراوانکراو دەست پێدەکات و پاشان کارەکانی بنیادنانەوە دەست پێدەکات.

بەشی خۆرهەڵاتی موسڵ لە چاکبونەوەدایە. شتەکان بەتەواوی بێ کێشە نین، بەڵام بەرەوپێشچوون بە ڕوون و ئاشکرایی دیارە. قوتابخانە و کارەکان کراونەتەوە و نزیکەی هەموو دانیشتوانی ئەم بەشە گەڕاونەتەوە گەڕەکەکانیان.  دامەزراوەی کۆمەکیکردن بۆ سەقامگیرکردنی سەر بە بەرنامەی نەتەوەیەکگرتوەکان بۆ پەرەپێدان تەرکیز دەکاتە سەر سەقامگیرکردنی دەستبەجێ و سەقامگیرکردنی فراوانکراو، ئەم دامەزراوەیە چەندین مانگە لە موسڵدا چالاکە، وە 230 پڕۆژەش بەرەو جێبەجێکردن دەڕۆن. بەڵێندەرانی ناوخۆیی کارەبا و تۆڕی ئاو و ئاوەڕۆ چاک دەکەنەوە و هەزاران کەس خراونەتە سەرکاری خشتەی گشتی و ژێرخان و دامەزراوە گشتیەکان چاک دەکەنەوە.

دۆخی خۆرئاوای موسڵ بەراورد ناکرێت. هەڵسەنگاندنی زەرەر و زیانەکان دەستیان پێکراوە. لە کۆی 54 گەڕەك لە بەشی خۆرئاوای موسڵ 15 گەڕەکیان بە سەختی زیانیان بەرکەوتووە و 23 گەڕەکیان بە مامناوەندی زیانیان بەرکەوتووە و 16 گەڕەکیان بە کەمی زیانیان بەرکەوتووە. UNDP لەو ناوچانەی بە کەمی زیانیان بەرکەوتووە چالاکە: 70 پڕۆژە دەستیان بە کار کردوە و سەدان پڕۆژەی تر لە بواری پلانداناندان.

بابەتێکی دەزگای ڕۆیتەرز وتەیەکی تۆی وەرگرتبو کە وتبوت چاککردنەوە بنەڕەتیەکان زیاتر لە 1 ملیار دۆلار تێچوونیان دەبێت و لەوانەیە لەماوەی داهاتوودا زۆر زیاتریشیان تێبچێت. خەمڵاندنێکی گونجاو چەندێكە تا موسڵی پێ بنیادبنرێتەوە و ببێتەوە بە شارێکی چالاك؟

هێشتا زۆر زووە تا بتوانرێت هەموو تێچونەکانی بنیادنانەوە بزانرێت، هەڵسەنگاندنی زیانەکان پێویستە گەڕەك بە گەڕەك ئەنجام بدرێن بۆ دەستنیشانکردنی زیانەکان، وە پاشان بڕیارەکان دەبێت لەسەر ئەوە بدرێن کە چۆن "بە باشتر ئاوەدان بکرێتەوە".

بنەما لەسەر یەکەم هەڵسەنگاندنی زەرەر و زیانەکان، ئێمە بڕی 470 ملیۆن دۆلارمان داناوە کە پێویست بێت بۆ یارمەتیدان لە گێڕاندنەوەی کارەبا و تۆڕی ئاو و ئاوەڕۆی سەرەکی و شیاندنەوەی دامەزراوە سەرەکیەکانی وەکو نەخۆشخانە و قوتابخانە و ماڵەکان لەو گەڕەکانەی زیانی زۆریان بەرکەوتووە لە بەشی خۆرئاوای موسڵدا. بەلایەنی کەمەوە بڕی 237 ملیۆن دۆلار پێویستە بۆ ئەو گەڕەکانەی بە مامناوەندی و بەکەمی زیانیان بەرکەوتووە. ئەمە دوو هێندەی ئەو بڕەیە کە ئێمە لە سەرەتادا خەمڵاندنمان بۆ کردبوو بۆ بەشی خۆرئاوای موسڵ، وە سەرباری ئەمە، 370 ملیۆن دۆلاری تر پێویستە بۆ سەقامگیرکردنەوەی بەشی خۆرهەڵاتی موسڵ.

ئەو پارانە لەکوێوە دێن؟ ئایا ویلایەتەیەکگرتوەکان و ئەندامانی هاوپەیمان هیچ بڕە پارەیەکیان داوە بۆ بنیادنانەوە؟ حکومەتی عێراقی بە بڕی چەند بەشدار دەبێت؟

بیست و سێ بەخشەر بڕی زیاتر لە 420 ملیۆن دۆلاریان بەخشیوەتە دامەزراوەی کۆمەککردن بۆ سەقامگیرکردنی سەر بە UNDP لە ساڵی 2015 ەوە. بەشێکی گەورەی ئەم کۆمەکیانە لە سەقامگیرکردنەوەی موسڵدا خەرج دەکرێن. لە 23 ناوچەدا زیاتر لە 1،100 پڕۆژەی سەقامگیرکردن تەواوکراون یان لە بواری جێبەجێکردندان.

ئەم هەفتەیە لە واشنتۆن ژمارەیەك بەخشەر پەیمانیاندا بەشداربن و کۆمەکی زیاتر ببەخشن... بە بەخشینەکەی ویلایەتیە یەکگرتوەکانیشەوە [دەزگای ویلایەتەیەکگرتوەکان بۆ پەرەپێدانی نێودەوڵەتی (USAID) کە بڕی 150 ملیۆن دۆلاری بەخشی بۆ یارمەتیدان لە سەقامگیرکردنەوەی ئەو ناوچانەی لە دەستی داعش سەندراونەتەوە، ئەمەش بووە بەرزکردنەوەی کۆی بەخشینەکانی ئەمریکا بۆ 265.3 ملیۆن دۆلار بۆ سەقامگیرکردنەوەی عێراق لە ساڵی 2015 ەوە]

هەوڵی گرنگ دراوە لەلایەن حکومەتەوە [حکومەتی عێراقی] بۆ خێراکردنی کارەکانی سەقامگیرکردنەوە و بنیادنانەوە.

بەوەی کە زیاتر لە ملیۆنێك هاوڵاتی موسڵ ئاوارەبوون لە شارەکەیاندا کە نزیکەی 2 ملیۆن هاوڵاتی تێدایە، ئایا نەتەوەیەکگرتوەکان چەندێكی خەرج کردوە بۆ گرنگیدان بەوانەی هەڵاتوون؟ وە بەڕای تۆ چەندێك خەرجی پێویستە بۆ گرنگیدان بەوانەی لە کامپەکاندا دەژین و بەوانەی لە شارەکەدا ماونەتەوە تا ئەو کاتەی ئاستێکی سەقامگیری بەردەست دەبێت؟

لە مانگی تەمموزی 2016 دا، هاوبەشە مرۆییەکان [ڕێکخراوە ناحکومیەکان] داوای ئامادەکردنی بڕی 284 ملیۆن دۆلاریان کرد بۆ موسڵ، ئەم داوایە بەڕێژەی سەدا 100 دابین کرا. پارەکان بەکارهێنران بۆ دامەزراندنی سەنتەری کتوپڕی و  مەوادی پێویست بۆ ژیان پێش ئەوەی ئۆپەراسیۆنە سەربازیەکان دەست پێبکەن.

پلانی بەدەنگەوەچوونی مرۆیی ساڵی 2017 بۆ عێراق کە لە سەرەتای مانگی کانوونی دووەمدا دەستی پێکرد، پێویستی بە 985 ملیۆن دۆلار بوو بۆ هەموو ساڵەکە، بە خەمڵاندنی تێچوونەکانی پشتیوانیکردنی ئەو هاوڵاتیە زیانلێکەوتوانەی لە موسڵدان. لە سەرەتای مانگی تەمموزدا، تەنها ڕێژەی سەدا 43 ی داواکاریەکەی 2017 کە بڕی 440 ملیۆن دۆلارە، هاتۆتە دەست.

هاوبەشان بەوپەڕی توانایانەوە کاریان کردوە بەو کۆمەکیەی هاتۆتە دەستیان، زیاتر لە 1.8 ملیۆن کەس کە لە ناو موسڵ و نزیك موسڵدا دەژین هاریکاریان وەرگرتووە، بەو 940،000 ەشەوە کە هەڵاتوون لە ماڵوحاڵیان. بۆ بەردەوامبوون لە پشتیوانیکردنی ئەوانەی لە موسڵن و پێویستیان بە یارمەتیە، وە بۆ پشتیوانیکردنی زیاتر لە 2 ملیۆن ئاوارە کە پشتیان بە هاریکاریە مرۆییەکان بەستووە بۆ ژیان، هاوبەشان دەیانەوێت بەخێرایی بڕی 545 ملیۆن دۆلاریان دەست بکەوێت.

لە سەرەتای تەمموزدا، هاوبەشان تێچوونی پشتیوانیکردنی ئەو کەسانەی لە موسڵ هەڵاتوون هەژمارکرد بە بەکارهێنانی سێ سیناریۆ. ئەگەر خێزانەکان نەیانتوانی بگەڕێنەوە سەر ماڵوحاڵەکانیان بۆ ماوەی سێ مانگ، تێچووی کارە مرۆییەکانی موسڵ 182 ملیۆن دۆلار دەبێت. ئەگەر خێزانەکان نەیانتوانی بگەڕێنەوە سەر ماڵوحاڵەکانیان بۆ ماوەی شەش مانگ، ئەوا تێچووی کارەکان 312 ملیۆن دۆلار دەبێت، ئەگەر خێزانەکان لە دەرەوەی ماڵەکانیان بن بۆ ماوەی نۆ مانگ، ئەوا بڕی 448 ملیۆن دۆلار پێویست دەبێت.

لە ڕووی لەدەستدانی ژیان و کاولکاریی ماڵوحاڵەوە، موسڵ چۆن بەراورد دەکەیت بەو کاولکاریانەی پێشتر دیوتن؟

لەڕووی ئەو کاولکاریەی لە موسڵدایە، ئێمە باسی دوو شار دەکەین. خۆرهەڵاتی موسڵ لە چاکبونەوەدایە. ئاستەنگی و کێشە بوونیان هەیە، بەڵام شتەکان ئیجابین. خۆرئاوای موسڵ لە پۆلێنێکی جیاوازتردایە. شتەکان کاتێکی زیاتریان دەوێت بگەڕێنەوە سەر دۆخی ئاسایی خۆیان، کاتی زۆر زیاتریان دەوێت. ئاستی ئەو کاولکاریەی لە موسڵدا دەیبینین خراپترینن لە عێراقدا . خۆرئاوای موسڵ یەکێكە لە گەورەترین و ئاڵۆزترین ئاستەنگیی سەقامگیرکردن کە نەتەوەیەکگرتوەکان دووچاری بۆتەوە.

بەرنامەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ پەرەپێدان له‌ سه‌رانسه‌ری جیهان

تۆ لێره‌یت بەرنامەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ پەرەپێدان عێراق 
بڕۆ بۆ بەرنامەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ پەرەپێدان له‌ جیهان

ئ

ئازەربایجان ئوزبێکستان ئوگاندا ئۆکرانیا ئیماراتى عه‌ره‌بى یه‌كگرتوو ئیندونێیسیا ئێران ئێریتریا ئێسیوپیا ئێل سالڤەدۆر ئێکوادۆر ئەرجەنتین ئەردەن ئەرمینیا ئەفغانستان ئەلبانیا ئەنگۆلا

ب

باشوورى ئەفريقيا باشوورى سودان به‌رنامه‌ى هاوكارى بۆ خه‌ڵكى فه‌له‌ستین بهوتان به‌ڕازیل بوروندی بۆتسوانا بۆركينا فاسۆ بۆسنيا وهه‌رسك بۆلیڤیا بیلا ڕوسیا بێلیز بەحرێن بەربێیدۆس بەنگلادێش بەنین

ت

تاجیکستان تایلەند ترينيداد وتوباگۆ ته‌نزانيا توركیا تورکمانستان تونس تيمۆرى ڕۆژئاوا تۆگۆ

ج

جامایکا جۆرجیا جیبوتی جەزائیر

ز

زامبیا زیمبابوێ

س

ساو تومى وبرينسيب سربیا سريى لانكە سوازیلەند سودان سوریا سورینام سيراليۆن سۆماڵ سێنیگال سەمۆوا

ش

شانشینى عەرەبستانى سعودی

ع

عێراق

ف

فلیپین

ق

قوبرس

ك

كوێت كۆستا ريكا كۆسۆڤۆ كۆمارى ئەفريقياى ناوەند كۆمارى دۆمينه‌كان كۆمارى كۆنگۆ كۆمارى كۆنگۆى ديموكرات كۆماريى كۆريا ديموكرات كێيپ ڤێدى

ل

لاو لوبنان ليبيا لیبیریا لێسۆتۆ

م

مالدیڤس مالی مالیزیا مۆریتانیا مۆزەمبیک مۆنتەنەگرۆ میسر مینامار مەدەگەشکەر مەغریب مەلاوی مەنگۆلیا مەوریتیوس و سیچیل مەکسیک مەکەدۆنیا مەڵدۆڤا

ن

نامیبیا نوسینگه‌ى زەریای هێمن نیجێریا نیکەراگوا نێجر نێیپال

ه

هایتی هیند هیندوراس

ي

يێرەگوێى

پ

پاراگوای پاكستان پانما پاپوا نيو گوينا پیرو

چ

چاد چیلی چین

ڕ

ڕواندا ڕوسیای فێدرال

ڤ

ڤيێتنام ڤێنزوێیلا

ک

کازاخستان کامیروون کرواتیا کوبا کۆلومبیا کۆمۆرۆس کیرغیزستان کینیا کەمبۆدیا کەناری عاج

گ

گابۆن گامبیا گانا گواتەمالا گویانا گينيه بيساو گینیاى ئیستوائى گینێی

ی

یەمەن