وه‌ک ڕاپۆرتی په‌ره‌پێدانی مرۆیی نیشتیمانی ساڵی 2014 ئاشکرای کردووه‌ خوێندنی گه‌نجان له‌عێراق له‌ ئاستێکی مه‌ترسیدار دایه‌

Wed Dec 17 00:00:00 EST 2014

عێراق په‌نجه‌ره‌یه‌کی دیمۆگرافی ئومێدی هه‌یه‌ به‌وه‌ی نیوه زیاتری دانیشتوانه‌که‌ی له‌ خوار ته‌مه‌نی 29 ساڵه‌وه‌ن © جێرمن رۆبلز ئۆسونا/ به‌رنامه‌ی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان بۆ په‌ره‌پێدان عێراق

ئه‌مڕۆ د. حیدر العبادی سه‌رۆک وه‌زیرانی عێراق و د. سلمان الجومیلی وه‌زیری پلاندانان به‌ هاوبه‌شی له‌گه‌ڵ به‌رنامه‌ی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان بۆ په‌ره‌پێدان  له‌ شاری بغداد ڕاپۆرتی په‌ره‌پێدانی مرۆیی نیشتیمانیان ڕاگه‌یاند له‌ژێر ناونیشانی "گه‌نجان: ئاسته‌نگه‌کان و ده‌رفه‌ته‌کان".

ڕاپۆرته‌که‌ به‌ ووردی باس له‌ چه‌ندین ئاسته‌نگ و رێگری به‌رده‌م گه‌نجانی عێراق ده‌کات، به‌ تایبه‌ت له‌ بواری خوێندن و خستنه‌سه‌رکار. ڕاپۆرته‌که‌ ئه‌وه‌ نیشان ده‌دات که‌ خوێندنی گه‌نجان له‌ ئاستێکی مه‌ترسیداردایه‌ به‌ بوونی ڕیژه‌یه‌کی به‌رزی نه‌خوێنده‌واری له‌م چینه‌دا که‌ ده‌گاته‌ 13% وه‌ ڕێژه‌ی ئه‌و مێینانه‌ی قۆناغی ناوه‌ندیان ته‌واوکردووه‌ ته‌نها ده‌گاته‌ 7.8 %. رێژه‌ی کارکردن و خستنه‌سه‌رکار له‌ چینی گه‌نجاندا نزمه‌ و جیاوازیه‌کی زۆر له‌ نێوان هه‌ردوو ره‌گه‌زدا هه‌یه‌ له‌م ڕووه‌وه‌ که‌  ته‌نها 56 % ی ڕه‌گه‌زی نێر و ته‌نها 6% ی ره‌گه‌زی  مێ کارده‌که‌ن.

هه‌روه‌ها ڕاپۆرته‌که‌ هه‌ڵسه‌نگاندنێکی رێژه‌یی و جۆری بارودۆخی په‌ره‌پێدانیش له‌ عێراق نیشان نیشان ده‌دات له‌گه‌ل تیشک خستنه‌سه‌ر چینی گه‌نجان به‌ تایبه‌تی. ئه‌مه‌ سێهه‌م ڕاپۆرتی په‌ره‌پێدانی مرۆیی نیشتیمانیه‌ له‌ عێراق. ڕاپۆرتی یه‌که‌م و دووه‌م له‌ ساڵانی 1995 و 2008 دا بڵاوکرانه‌وه‌. 

ڕاپۆرته‌که‌ ئه‌وه‌ نیشانده‌دات که‌ له‌ کاتێکدا تێکرایی په‌ره‌پێدانی مرۆیی، که‌ به‌ پێی ده‌رخه‌ری په‌ره‌پێدانی مرۆیی له‌ 0.694 دا ده‌پێورێت، له‌ ساڵی (2008) ه‌وه‌ به‌ره‌وپێش چووه‌، به‌ڵام هیشتا عێراقی له‌ خوار ئاستی مامناوه‌نددا هێشتۆته‌وه‌ و زۆر که‌متره‌ له‌ ده‌رخه‌ری په‌ره‌پێدانی مرۆیی عێراق له‌ ساڵی 1990 که‌ بریتی بوو له‌ 0.759. هه‌روه‌ها ڕاپۆرته‌که‌ ئه‌وه‌ش نیشان ده‌دات که‌ گه‌نجانی عێراق به‌ره‌وپێش چوونێکی که‌متریان به‌ده‌ست هێناوه‌ به‌راورد به‌ تێکڕایی نیشتیمانی که‌ ده‌کاته‌ 0،641 ده‌رخه‌ری په‌ره‌پێدانی مرۆیی.

سه‌رۆک وه‌زیران العبادی وتی " لێپرسراوێتی و ئه‌رکی ئه‌خلاقی حکومه‌ته‌ که‌ به‌سه‌ر ئه‌م ئاسته‌نگانه‌‌ی ئێستادا زاڵ بێت و خۆی بگه‌یه‌نێته‌ چینی گه‌نجان." وتیشی" به‌ ڕوانین له‌و ئاسته‌نگانه‌ی گه‌نجانی ئه‌م وڵاته‌ ڕووبه‌ڕووی ده‌بنه‌وه‌ و هه‌روه‌ها ئه‌و هیوایه‌ی له‌م ڕاپۆرته‌دا به‌دیده‌کرێت، له‌و باوه‌ره‌داین عێراق داهاتوویه‌کی باشتری ده‌بێت. با پشت به‌ گه‌نجانمان ببه‌ستین و پێداویستیه‌کانیان بۆ دابین بکه‌ین له‌رێگه‌ی به‌هێزکردنی په‌روه‌رده‌و فێرکردن و ڕه‌خساندنی هه‌لی کاره‌وه‌."

ڕاسپارده‌کانی رێسا

Cover NHDR

ئه‌و راسپاردانه‌ی رێساکان که‌ ڕاپۆرتی په‌ره‌پێدانی مرۆیی نیشتیمانی دەیانخاتەڕوو بۆ به‌ره‌وپێشبردنی  په‌ره‌پێدانی گه‌نجان له‌ عێراق دا بریتین له‌ به‌رزکردنه‌وه‌ی ڕێژه‌ی وه‌رگرتنی خوێندکار له‌ قۆناغی ناوه‌ندی له‌ هه‌ردوو ره‌گه‌ز، په‌ره‌پێدانی به‌شداریکردنی گه‌نجان له‌ کایه‌ی ئابووریدا، که‌ له‌ ئێستادا ئه‌م ڕێژه‌یه‌ 63% یه‌ بۆ گه‌نجان له‌ ره‌گه‌زی نێرو له‌ ئاستێکی زۆر نزم و مه‌ترسیداردایه‌ بۆ خانمان که‌ ده‌گاته‌ 12%، به‌هێزکردنی به‌شداری کۆمه‌ڵگه‌ که‌ رێژه‌یه‌کی زۆرنزمه‌ به‌ ڕێژه‌ی 6% بۆ گه‌نجان له‌ ره‌گه‌زی نێرو 7% بۆ ره‌گه‌زی مێ وه‌ زیادکردنی ئازادی ڕاده‌ربرین و په‌یوه‌ندیه‌کان له‌ ڕێگه‌ی ده‌ستراگه‌یشتن به‌ هێڵی ئینته‌رنێت.

 به‌ڕێز نیکۆلای ملادێنۆڤ نوێنه‌ری تایبه‌تی سکرتێری گشتی نه‌ته‌وه‌یه‌کگرتووه‌کان له‌ عێراق تیشکی خسته‌ سه‌ر ئه‌وه‌ی که‌ "گه‌نجانی عێراق تێروانینی خۆیان ده‌رباره‌ی داهاتووی عێراق ده‌ربڕی. گرنگه‌ گوێیان لێبگیرێت". جه‌ختیشی کرده‌وه‌ "ناوه‌ڕۆکی دوایین ڕاپۆرتی په‌ره‌پێدانی مرۆیی نیشتیمانی زۆر ساده‌یه‌. ئه‌م راپۆرته‌ ئه‌وه‌ نیشان ده‌دات که‌ عێراق په‌نجه‌ره‌یه‌کی دیمۆگرافی ئومێدی هه‌یه‌ له‌رێگه‌ی عێراقیه‌ گه‌نجه‌کانه‌وه‌، بۆیه‌ ده‌بێت ئێمه‌ ئه‌م هه‌له‌ بقۆزینه‌وه‌ و به‌کاری بهێنین بۆ داهاتوویه‌کی باشتر"

ئامانجی ئه‌م ڕاپۆرته‌ ئاگادارکردنه‌وه‌ی ڕێسا داڕێژه‌ران و پلان دانه‌رانی په‌ره‌پێدانی ناو حکومه‌ت، کۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی و هاوکاری په‌ره‌پێدانی نێوده‌وڵه‌تیه‌ ده‌رباره‌ی کاره‌ له‌ پێشینه‌کانی په‌ره‌پێدانی مرۆیی له‌ عێراق. کاتی ئه‌م ڕاپۆرته‌ زۆر گونجاوه‌و هاوکاری جێبه‌جێکردنی به‌ڵێنه‌کانی حکومه‌تی نوێی عێراقی ده‌کات بۆ ئه‌وه‌ی به‌شێوه‌یه‌کی چالاک و کاریگه‌ر ڕووبه‌رووی ئاسته‌نگه‌کانی به‌رده‌م په‌ره‌پێدان ببێته‌وه‌ له‌ عێراق. 

په‌یوه‌ندی

خالد م. خالد، کارمه‌ندی به‌رنامه‌ی نیشتیمانی

م. 9647510448230+

بەرنامەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ پەرەپێدان له‌ سه‌رانسه‌ری جیهان

تۆ لێره‌یت بەرنامەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ پەرەپێدان عێراق 
بڕۆ بۆ بەرنامەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ پەرەپێدان له‌ جیهان

ئ

ئازەربایجان ئوزبێکستان ئوگاندا ئۆکرانیا ئیماراتى عه‌ره‌بى یه‌كگرتوو ئیندونێیسیا ئێران ئێریتریا ئێسیوپیا ئێل سالڤەدۆر ئێکوادۆر ئەرجەنتین ئەردەن ئەرمینیا ئەفغانستان ئەلبانیا ئەنگۆلا

ب

باشوورى ئەفريقيا باشوورى سودان به‌رنامه‌ى هاوكارى بۆ خه‌ڵكى فه‌له‌ستین بهوتان به‌ڕازیل بوروندی بۆتسوانا بۆركينا فاسۆ بۆسنيا وهه‌رسك بۆلیڤیا بیلا ڕوسیا بێلیز بەحرێن بەربێیدۆس بەنگلادێش بەنین

ت

تاجیکستان تایلەند ترينيداد وتوباگۆ ته‌نزانيا توركیا تورکمانستان تونس تيمۆرى ڕۆژئاوا تۆگۆ

ج

جامایکا جۆرجیا جیبوتی جەزائیر

ز

زامبیا زیمبابوێ

س

ساو تومى وبرينسيب سربیا سريى لانكە سوازیلەند سودان سوریا سورینام سيراليۆن سۆماڵ سێنیگال سەمۆوا

ش

شانشینى عەرەبستانى سعودی

ع

عێراق

ف

فلیپین

ق

قوبرس

ك

كوێت كۆستا ريكا كۆسۆڤۆ كۆمارى ئەفريقياى ناوەند كۆمارى دۆمينه‌كان كۆمارى كۆنگۆ كۆمارى كۆنگۆى ديموكرات كۆماريى كۆريا ديموكرات كێيپ ڤێدى

ل

لاو لوبنان ليبيا لیبیریا لێسۆتۆ

م

مالدیڤس مالی مالیزیا مۆریتانیا مۆزەمبیک مۆنتەنەگرۆ میسر مینامار مەدەگەشکەر مەغریب مەلاوی مەنگۆلیا مەوریتیوس و سیچیل مەکسیک مەکەدۆنیا مەڵدۆڤا

ن

نامیبیا نوسینگه‌ى زەریای هێمن نیجێریا نیکەراگوا نێجر نێیپال

ه

هایتی هیند هیندوراس

ي

يێرەگوێى

پ

پاراگوای پاكستان پانما پاپوا نيو گوينا پیرو

چ

چاد چیلی چین

ڕ

ڕواندا ڕوسیای فێدرال

ڤ

ڤيێتنام ڤێنزوێیلا

ک

کازاخستان کامیروون کرواتیا کوبا کۆلومبیا کۆمۆرۆس کیرغیزستان کینیا کەمبۆدیا کەناری عاج

گ

گابۆن گامبیا گانا گواتەمالا گویانا گينيه بيساو گینیاى ئیستوائى گینێی

ی

یەمەن