'ئازادبوون لە ترس': کۆتایی هێنان بە توندوتیژی لە دژی خانمان

Sun Dec 10 00:00:00 EST 2017

سەنتەری هاریکاریی یاسایی لە هەرێمی کوردستانی عێراق. وێنە: به‌رنامه‌ى نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان بۆ په‌رپێدان له‌ عێراق/2013

بەیاننامەیەکی هاوبەش بۆ ڕۆژی جیهانی مافی مرۆڤ لەلایەن بەڕێوەبەرانی سندوقى نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان بۆ دانیشتوان وئافرتانى نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان و بەڕێوەبەری به‌رنامه‌ى نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان بۆ په‌رپێدان.

نیویۆرک- مرۆڤەکان بە ئازادی لەدایك دەبن و یەکسانن لە ماف و شکۆمەندیدا. ئەمە ئەو بنەما سەرەکیەیە کە لە جاڕنامەی جیهانی مافی مرۆڤدا لە ساڵی 1948 دا باسکراوە.

لە بەرواری 10 ی کانونی یەکەمدا نزیکەی 70 ساڵ لەمەو بەر، نەتەوە یەکگرتووەکان جاڕنامەی جیهانی مافی مرۆڤی ڕاگەیاند، یەکەمین پابەندبوونی نێودەوڵەتی لەسەر "بەرزترین ئاواتی مرۆڤێکی ئاسایی"، بە لەخۆگرتنی "برەودان بە ڕێزگرتنی جیهانی و چاودێریکردنی مافەکانی مرۆڤ و ئازادیە بنەڕەتیەکان" هەروەها "... جیهانێك کە تیایدا مرۆڤەکان چێژببینن لە ئازادی ڕادەڕبرین و بیروباوەڕ و ئازادبوون لە ترس و ئازادیی خۆشگوزەرانیی"

ئەمڕۆ کە ڕۆژی مافی جیهانیی مرۆڤە، کۆتا ڕۆژە لە هەڵمەتی جیهانیی (16 ڕۆژ لە چالاکیی دژی توندوتیژی لەسەر بنەمای ڕەگەزیی) ئێمە پەیوەندیە قوڵەکەی نێوان ئازادبوون لە ترس و ئازادیی خۆشگوزەرانیی و کۆتایی هێنان بە توندو تیژی لەسەر بنەمای ڕەگەزی دووبارە دەکەینەوە و دەڵێین کاتی ئەوە هاتووە کۆتایی بێنین بە شەپۆلی توندوتیژی دژی خانمان.

دەرکەوتنی بزوتنەوەی چالاکیی لەلایەن هەردوو خانمان و پیاوانیشەوە بۆ کۆتاییهێنان بە پارێزبەندی لەسەر دەستدرێژی سێکسی و بنیاتنانی تێگەشتن لە دەرەنجامەکانی، ئەوەی دەرخستوە بۆمان کە چۆن هەبوونی هۆشداریی دەبێتە هۆی پابەندبوون بە گۆڕانکارییەوە. وە هەبوونی یەکبوون بۆ مەبەستداریی دەبێتە هۆی ئەو هێزەی گۆڕانکاریەکە دێنێتە دی.

جاڕنامەکە هەروەها جەختدەکاتەوە لەسەر گشتگیریی هەوڵەکان، بە لەخۆگرتنی "هەموو تاکەکان و هەموو ئەندامەکانی کۆمەڵگا" لە کارکردندا بۆ زامنکردنی چاودێریکردنی مافەکان. ئێمە پێزانینمان هەیە بە بەهای ئەو کارە ناوازانەی هاوڵاتی ئاسایی ئەنجامی دەدەن، وەکو خانمان و پیاوان، ئەوانەی خۆیان دەخەنە مەترسیەوە لە هەڵوێستەکردن لەسەر پاراستنی مافەکان و پێڕاگەشتن بە دادوەری و کۆمەڵگای مەدەنی و ڕێکخراوەکانی ڕاگەیاندن کە ئەم هەڵوێست و دەنگە دلێرانە گەورەتر دەکەن و هەوڵی زۆر دەدەن بۆ پابەندکردنی حکومەتەکان تا بەرزترین پێوەریان هەبێت.

لە سەرتاسەری جیهاندا، لە هەموو وڵاتێکدا، خانمان و کچان هێشتا لە تەقەلای ئەوەدان تا هەموو مافە مرۆییەکانی خۆیان پەیڕەو بکەن، تەنانەت بەوەی کە وەکو مرۆڤێکی تەواو تەماشایان بکرێت. توندوتیژی دژی خانمان و کچان لەوانەیە بریتی بێت لە دیارترین بەرجەستەکردنی ئەو نایەکسانیە قوڵەی لە دەسەڵاتدا هەیە لە کۆمەڵگاکاندا، وە ئەو دۆخناسکی و سنوردارێتیەی دوابەدوای ئەمانە دێت، بە تایبەتی بۆ ئەوانەی پەراوێزخراوترینن و بەتایبەتی لە دۆخی کارەساتدا، کە تیایدا دۆخناسکێتی لەو پەڕیدایەو پاراستن لە نزمتریندایە. پارێزگاریکردن لە مافی خانمان و کچان واتە تێگەشتن و خستەڕووی ئەم کاریگەریانە بە شێوەیەکی گشتگیرانە.

لە سەرتاسەری جیهاندا، 1 لە 3 خانمدا دووچاری توندوتیژیی سێکسی و جەستەیی بونەتەوە، بەتایبەتی لەلایەن هاوبەشانیانەوە. نزیکەی 750 ملیۆن خانم و کچ لەمڕۆکەدا، پێش تەمەنی 18 ساڵییان دراون بە شوو، وە زیاتر لە 200 ملیۆن دووچاری شێواندنی ئەندامی زاووزێیان بونەتەوە. زیاتر لە سەدا 70ی هەموو قوربانیانی بازرگانیکردنەکان بە مرۆڤەوە لە جیهاندا بریتین لە خانمان و کچان، وە 3 لە 4 خانم و کچ کە بازرگانییان پێوەکراوە لەڕووی سێکسییەوە بەکارهێنراون. ئەمەش دەبێت کۆتایی بێت.

ئەمڕۆ، ئێمە، وەکو بەڕێوەبەرانی به‌رنامه‌ى نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان بۆ په‌رپێدان و سندوقى نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان بۆ دانیشتوان وهه‌روها ئافرتانى نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان پێکەوە داوا دەکەین کۆتایی بێت بە توندوتیژی دژی خانمان و کچان، وە هەموو مافەکان زامن بکرێن، بە مافی زاووزێکردنیشەوە بۆ هەموو خانمێك لە هەموو شوێنێکدا.

ئێمە دەزانین دەبێت ئەم کارە ئەنجام بدرێت. جاڕنامەکە جەختی لەوە کردۆتەوە کە بنەما سەرەکیەکانی یەکسانی و جیاکاری نەکردن و بەشداربوون و بەرپرسیارێتی دڵنیابوونە لەوەی خانمان بتوانن چێژببینن لە تەواوی مافە مرۆییەکانیان. ئەمەش واتە کارکردن بۆ بنەبڕکردنی ئەو 155 یاسایەی جیاکاری دەکات لە دژی خانمان و یاسای نوێ بخەنەکار کە دڵنیابوون دەدات لە یەکسانیتی و بەهێزبوونی خانمان. ئەمە واتە جه‌ختکردنە سەر ڕێگرتن لە توندوتیژی لەڕێی کارکردن لەگەڵ دادوەران و پۆلیس و ڕێکخراوەکانی خانمان و کۆمەڵانی گەنجانەوە بۆ ڕیشەکێشکردنی هەڵوێستە چەقبەستوەکان و جیاکاریەکان. ئەمە واتە پشتیوانیکردنی ئەو خزمەتگوزاریانەی بۆ ڕزگاربووانی توندوتیژی دانراون، بە لەخۆگرتنی مەودا و شوێنی سەلامەتی و ڕاوێژکاریی دەروونی لە دۆخە مرۆیی و ناسکەکاندا. بە شێوەیەکی گشتی، ئێمە دەنگمان دەگەیەنینە ملیۆنان خانم و کچ و پیاو و کوڕ بەو پەیامەی کە دەڵێت توندوتیژی لەسەر بنەمای ڕەگەزی و سێکسیی بە هیچ شێوەیەک قبوڵکراو نیە و دەبێتە کاولکاریی بۆ توانای  کۆمەڵگا و تاکەکانمان.

نەتەوە یەکگرتووەکان  بەهەمان شێوە کاردەکات پێکەوە لەسەر مافەکان بە ڕێگەی نوێ لەنێو کەرتەکاندا و هیوا پێشکەش دەکات. لە مانگی ئەیلولدا، ئێمە یارمەتیدەر بووین لە بەگەڕخستنی دەستپێشخەریی تیشکی ڕووناکی، کە بریتیە لە هەوڵیکی پێکەوەیی لەگەڵ یەکێتی ئەوروپادا بۆ ڕیشەکێشکردنی هەموو جۆرەکانی توندوتیژی دژی خانمان و کچان تا ساڵی 2030، ئەمەش لەڕێی کارکردن و پارێزگاریکردن لە ئەنجامەکانی پەرەپێدانی بەردەوام. كه‌وا جه‌ختێكى تایبەتی ده‌كات ‌‌سه‌ر بواره‌كانى توندوتیژی ناوخۆیی خێزانی، سێکسی و توندوتیژی لەسەر بنەمای ڕەگەزو کارە زیانبەخشەکان، کوشتنی مێنە، بازرگانیکردن بە مرۆڤ و چه‌وسانه‌وه‌ى ڕنجو كۆششى هێزی کار. لەڕێی ئەم دەستپێشخەرییەوە، ئێمە پێکەوە کاردەکەین لەگەڵ کەرتی تایبەت و کەرتی گشتیدا بۆ بەهێزکردنی یاساکان و دڵنیابوون لە جێبەجێکردنیان، بۆ گۆڕینی نەریتە کۆمەڵایەتیەکان کە بونەتە هۆی دروستبوونی ئەم دەستدرێژی و پێشێلکاریانە، هەروەها بۆ پشتیوانیکردنی بەهێزبوونی خانمان.

بە داواکردنی مافی یەکسان بۆ هەمووان، جاڕنامەی مافی مرۆڤ بناغەی جیهانێکی داناوە بنەما لەسەر ماف و هەلی یەکسان بۆ خانمان، پیاوان، کچان و کوڕان. ئەجێندای 2030 بۆ پەرەپێدانی بەردەوام ئامانجی بریتیە لە تەواوکردنی ئەو گەشتەی دەستی پێکردوە لە کەمتر لە 13 ساڵدا. چەمکە گرنگەکەی پشتگوێ نەخستنی هیچ کەس بریتیە لە پەیماندان بۆ مافدارەکان و پابەندبوونێکی بەهێزە بۆ ئەرکدارەکان. هەروەها هەموومان والێدەکات کاربکەین پێکەوە بۆ دڵنیابوون لەوەی ئەم مافانە بەشێوەیەکی چڕوپڕ جێبەجێکراون، ئەمەش تا هەمووکەسێك چێژیان لێببینن.

 

فلومزیل ملامبۆ ئینگکوکا بەڕێوەبەری خانمانی نەتەوە یەکگرتووەکان

دکتۆر ناتالیا کانیم بەڕێوەبەری کۆمەکی گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان

ئاکیم ئاکیم شتانیەر بەڕێوەبەری بەرنامەی پەرەپێدانی نەتەوە یەکگرتووەکان 

بەرنامەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ پەرەپێدان له‌ سه‌رانسه‌ری جیهان

تۆ لێره‌یت بەرنامەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ پەرەپێدان عێراق 
بڕۆ بۆ بەرنامەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ پەرەپێدان له‌ جیهان

ئ

ئازەربایجان ئوزبێکستان ئوگاندا ئۆکرانیا ئیماراتى عه‌ره‌بى یه‌كگرتوو ئیندونێیسیا ئێران ئێریتریا ئێسیوپیا ئێل سالڤەدۆر ئێکوادۆر ئەرجەنتین ئەردەن ئەرمینیا ئەفغانستان ئەلبانیا ئەنگۆلا

ب

باشوورى ئەفريقيا باشوورى سودان به‌رنامه‌ى هاوكارى بۆ خه‌ڵكى فه‌له‌ستین بهوتان به‌ڕازیل بوروندی بۆتسوانا بۆركينا فاسۆ بۆسنيا وهه‌رسك بۆلیڤیا بیلا ڕوسیا بێلیز بەحرێن بەربێیدۆس بەنگلادێش بەنین

ت

تاجیکستان تایلەند ترينيداد وتوباگۆ ته‌نزانيا توركیا تورکمانستان تونس تيمۆرى ڕۆژئاوا تۆگۆ

ج

جامایکا جۆرجیا جیبوتی جەزائیر

ز

زامبیا زیمبابوێ

س

ساو تومى وبرينسيب سربیا سريى لانكە سوازیلەند سودان سوریا سورینام سيراليۆن سۆماڵ سێنیگال سەمۆوا

ش

شانشینى عەرەبستانى سعودی

ع

عێراق

ف

فلیپین

ق

قوبرس

ك

كوێت كۆستا ريكا كۆسۆڤۆ كۆمارى ئەفريقياى ناوەند كۆمارى دۆمينه‌كان كۆمارى كۆنگۆ كۆمارى كۆنگۆى ديموكرات كۆماريى كۆريا ديموكرات كێيپ ڤێدى

ل

لاو لوبنان ليبيا لیبیریا لێسۆتۆ

م

مالدیڤس مالی مالیزیا مۆریتانیا مۆزەمبیک مۆنتەنەگرۆ میسر مینامار مەدەگەشکەر مەغریب مەلاوی مەنگۆلیا مەوریتیوس و سیچیل مەکسیک مەکەدۆنیا مەڵدۆڤا

ن

نامیبیا نوسینگه‌ى زەریای هێمن نیجێریا نیکەراگوا نێجر نێیپال

ه

هایتی هیند هیندوراس

ي

يێرەگوێى

پ

پاراگوای پاكستان پانما پاپوا نيو گوينا پیرو

چ

چاد چیلی چین

ڕ

ڕواندا ڕوسیای فێدرال

ڤ

ڤيێتنام ڤێنزوێیلا

ک

کازاخستان کامیروون کرواتیا کوبا کۆلومبیا کۆمۆرۆس کیرغیزستان کینیا کەمبۆدیا کەناری عاج

گ

گابۆن گامبیا گانا گواتەمالا گویانا گينيه بيساو گینیاى ئیستوائى گینێی

ی

یەمەن